جامعه شناسي گروههاي اجتماعي

پگاه مشيدي

تطابق دیدگاه اقتدار و قدرت وبر با تاریخ ایران:

به منظور این تطابق نگاهی اجمالی و سریع به نحوه و شکل اقتدار و قدرت در ایران  در دوره های برجسته تاریخی می اندازیم:

1. هخامنشیان

   - مدیریت دولتی ایران آمیخته ای است از سنت باستانی و مفاهیم مدرن سازمان و مدیریت که از غرب اقتباس شده است.

-به عنوان بزرگترین و نیرومند ترین امپراطوری جهان باستان بود.کوروش کبیر پدر امپراطوری پارسها و بنیانگذار حکومت سلطنتی و قانون اساسی ایران بود.

-امپراطوری بر مبنای دولت مرکزی قدرتمند+یک نظام ساتراپی قوی+یک نظام اداری کارامد+نوعی بروکراسی حرفه ای

2-ایلامی ها :استانها بوسیله فرمانبرداران اداره میشد

3-مادها : برای نخستین بار در تاریخ مفهوم دولت را مطرح و در عمل بکار بردند-نوعی نظام اداری ایجاد شد که متصدیان آن آموزش دیده و متخصص بودند و نزد مردم از ارزش و احترام بالایی برخوردار بودند.

4-سلجوقیان: حکومت تحت نظارت حکومت مرکزی بود با قدرت و نفوذ شدید مسند وزارت 

5-صفویان: جامعه صفوی هرمی شکل بود.در راس هرم شاه قرار داشت

4-قاجار: جامعه توسط شاه و حکومت مرکزی اداره میشد

5-پهلوی: برای ایرانیان قانون اساسی منبع مشروعیتی بود که شاه و دولت وی مجاز به زیر پا گذاشتن آن نبودند

اصلاحات اراضی به منظور کاهش فشارهای داخلی و خارجی و تامین مشروعیت رژیم انجام شد

اصلاحات ارضی اتکای رژیم را از اقتدار سنتی به اقتدار بروکراتیک تغییر داد.

6-انقلاب اسلامی:

مردم با انتخاب رهبری کاریزماتیک ساختار حکومتی را شکل دادند.

در ایران نخستین حکومت شخصی مدرن در قالب دولت مطلقه شاهی با وقوع کودتای نظامی سوم اسفند 1299 شکل گرفت و بعد از آن با تکیه بر ارتش مدرن به عنوان مهمترین ستون قدرت سلسله جدید،مسیر خود را به سوی خودکامگی هموار نمود اما حکومت پاتریمونیال ایران به دلیل برخورداری از درجه ای از خودسرانگی که جامعه را به خودکامگی میکشاند وضعیتی را بوجود می آورد که وبر از آن تحت عنوان سلطانیسم¹ یاد میکند.

هانتینگتون معتقد است اعمال قدرت در این نظام ها بستگی به میزان نزدیکی به رهبر – دسترسی به او و اتکای بر حمایت او دارد.وی برخی از نظامهای دیکتاتوری را مانند سلطنت پهلوی از جمله مصادیق مدلهای وبری برمیشمرد و خصوصیت اصلی آنها را سرپرستی-رعایت خویشاوندی-دولت بازی و فساد میداند².(هانتینگتون91:1370 ).

انواع کسب مشروعیت در ایران

1-میتواند به شکل موروثی باشد که در طی فرایند زمانی بوجود آمده و شکل گرفته از طریق ارث به صورت قانونی و یا سنت و عرف به حاکمان بعدی منتقل میشود(اصل26 مصرف 1304 متمم قانون اساسی مشروطه)

2-حکومت شخصی میتواند استبدادی و یکه سالار و تابع هیچ قانونی نباشد و اراده شخص سلطان یا شاه حکم قانون دارد.در رژیم های شخصی تفاوت میان حوزه خصوصی و عمومی از بین میرود.حریم شخصی قربانی و زندگی فردی در خدمت دولت و سلطان قرار میگیرد.(کشف حجاب توسط رضاشاه)

دستگاه دیوانی پاتریمونیالیسم نامنظم و ارتقا و ترفیع بر حسب ضوابط مشخصی نیست و مناصبات سیاسی بطور پیش بینی ناپذیری دست به دست میشودو امنیت شغلی وجود ندارد. در این حکومت ها نیروی نظامی(ارتش) و نیروی امنیتی (پلیس مخفی)در مقام عمده ترین ابزارهای سرکوب و برقراری امنیت نقش بسزایی در تحکیم پایه های قدرت فرمانروایی شخصی ایفا میکنند.

در تاریخ ایران بسیاری از مشروعیت ها و دوام و یکپارچگی جامعه ، منوط و مدیون دین یا سنت بوده است.مشروعیتی که دین به نظامهای جامعه تنفیذ میکند تحت تاثیر مکانیسم نسبتا ساده ای عمل مینماید.در ایران و در تمام تاریخ نظام سلطه و سلطانی وجود داشته و به عنوان بازمانده ای ازسلطه دینی،پاسدار و پایدار نظام ممکن عمل مینموده است،مشروعیتی که دین به نظامهای جامعه تفییذ میکند تحت تاثیر مکانیسم نسبتا ساده ای عمل مینماید.در ایران در تمام تاریخ نظام سلطه و سلطانی وجود داشته و به عنوان بازمانده ای از سلطه دینی،پاسدار و پایگاه نظام ممکن عمل مینموده است.در زمان پهلوی دوم بعد از اصلاحات ارضی حکومت میرفت تا اتکای رژیم را از اقتدار سنتی به اقتدار بروکراتیک تغییر دهد که روند انقلاب 57 و انتخاب اقتدار کاریزکاتیک برای رهبری جامعه این روند را تغییر داد.

نقد نظریه اقتدار –قدرت  وبر با رویکرد تاریخی ایران

1. با توجه به سبقه تاریخی ایران هیچ یک از سه نوع انتزاعی اقتدار به طور واقعا خالص وجود ندارد.همانطور که مشاهده شد همراه با قدرت سنتی که توسط شاهان اعمال میشده است با اشکال حتی پیشرفته ای از نظام بروکراتیک و اداری در دوران هخامنشیان روبرو هستیم.

2. در تعریف وبر مفاهیم پاتریمونیالیزم از فئودالیسم کاملا جداست،در حالیکه معنا و عملکرد فئودالیسم در ایران هیچ انطباقی با این جداسازی نداشته است.

3. در مبتنی نظری وبر پیر سالاری و پدرسالاری دو وجهه از اقتدار سنتی تعریف شده اند و هر کدام عملکرد و چهارچوب ویژه خود را در متن جامعه ارائه داده اند،در حالیکه موارد متناقض و بعضا همپوشانی معنایی و عملکردی در این حوزه تعریف و بطور مثال در زندگی عشایری ایران مشاهده میشود.

4. تعریف پاتریمونیالیزم ،حکومت مطلقه استبدادی است که با استبداد فئودالی متفاوت است.در ایران شاه خود یک فئودال بزرگ بوده و تنها مالکیت فئودالهای دیگر محترم شمرده می شده است.

منابع:

• احمد شیخاوندی .جامعه شناسی تجدد مارکس وبر   
• ریمون آرون .زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی 
• ترجمه عباس منوچهری-مهرداد ترابی نژاد-مصطفی عمادزاده. اقتصاد و جامعه  ماکس وبر
• حکومت شخصی و کودتای نظامی در ایران معاصر-بررسی مقایسه ای کودتاهای 1299،1332،1359 ه.ش- علیرضا سمیعی اصفهانی/یونس خداپرست/ فصلنامه مطالعات سیاسی زمستان 89

• -استیون سیدمن –ترجمه هادی جلیلی. کشاکش ارا در جامعه شناسی 
• متفکرین جامعه شناسی – راب استونز – ترجمه میردامادی
• نقد و ارزيابي جامعه شناسي دين ماکس وبر نويسنده: محسن صدرا
• انواع عقلانیت از دیدگاه ماکس وبر / اشتفان کالبرگ / ترجمه: مهدی دستگردی/ مجله معرفت ، شماره 80 | تاریخ درج : ‎1389/2/8

• دیوید واتسن.هانا آرنت.فاطمه ولیانی.نشر هرمس .چاپ اول 1385.
• هانا آرنت.انقلاب.عزت الله فولادوند.انتشارات خوارزمی.1361